Yunan Matematikçi, Fizikçi ve Mimar Anthemios Kimdir?


Trallesli Anthemios veya matematikçi Anthemios olarak bilinen Anthemios, Bizans İmparatorluğu döneminde Ayasofya’yı tasarlaması ile tarihe adını yazdırmış bir Yunan matematikçi, mimar ve mühendistir. Parabolün Odak Noktası nın pratikte nasıl kullanılabileceğini yazan ilk kişidir.  Bir dönem geometri, fizik ve optik konularıda öğretmenlik de yapmıştır. Antik dönemin son Yunan biliminsanlarından biridir.

Yunan matematikçi Anthemios, MS 474 yılında o zamanlar Tralles olarak anılan Aydın'da, fizikçi Stephanus'un beş oğlundan biri olarak dünyaya gelmiştir. Kardeşlerinin ismi Dioscorus, Alexander, Olympius ve Metrodorus'tur. Dioscorus, babası gibi bir fizikçi olmuştur. Alexander, Roma'da çok ünlü bir tıp adamı olmuştur. Olympius başarılı bir avukat olurken Metrodorus, İstanbul'da bir dilbilimci olarak çalışmıştır. 

Anthemios ise çocukluğundan itibaren buhar gücü, mekanik ve optiğe ilgi duymuş ve çevresindeki insanları bu konulardaki bilgisi ile şaşırtmıştır. Sonraki yıllarda bir matematikçi olup optik üzerine çalışmış, "Yanan Aynalar Üzerine" isimli, ışığı tek bir nokta üzerine toplama ile ilgili bir eser yayımlamıştır. Kendisinden önceki Menaechmus, Arşimet, Apollonios ve Pappus gibi matematikçilerin katkılarıyla oluşan konik ve parabol teoremlerinin pratikte nasıl kullanılabileceğini bulmuştur. Eserleri daha sonraki yüzyıllarda yaşamış olan İbn-i Heysem gibi Arap matematik ve fizikçilere ilham kaynağı olmuştur.

Trallesli Anthemios, Pergeli Apollonios'un koniklerle ilgili eserlerindeki eksiklikleri tamamlamıştır. Ancak daha da ses getiren nokta ise aynı dönemde yaşamış başka bir Yunan matematikçi olan Eutocius'un Apollonios'un çalışmaları üzerine yaptığı yorumlardır. Eutocius'un Apollonios'un eserleri üzerine yaptığı yorumlar, Apollonios'un çalışmalarını daha anlaşılır ve erişilebilir kılmıştır. Eutocius ise bu yorumlarını Trallesli Anthemios'a adayarak yorumlarını Anthemios'un sayesinde yapabildiğini belirtmiştir.

Trallesli Anthemios ve Ayasofya

Şüphesiz ki Trallesi Anthemios'un en popüler eseri optik ve konileri araştırdığı çalışmaları değil Ayasofya'dır.

Her ikisi de ayaklanmalar sonucu yakılıp yıkılan birinci ve ikinci Ayasofya kiliselerinin ardından Bizans imparatoru Justinianus (527-565), o zamana kadar yapılmış olanlardan çok daha büyük ve güzel, çağının en iyisi olacak bir üçüncü Ayasofya kilisesi yaptırmaya karar verdi. Mısır topraklarından gelen tüm gelirini bu yeni kilise için ayırdı. Kilisenin yapımı için daha önce Küçük Ayasofya gibi başka kiliselerde de mimarlık yapmış Trallesli Anthemios ve Miletli İsidoros görevlendirildi. Ancak planlar çizilip inşaata başlandıktan bir yıl sonrasında Trallesli Anthemios hayata veda etti. Miletli İsidoros projeye devam etti ve Ayasofya 26 Aralık 537'de açıldı.



Çağının en iyi matematik ve fizikçileri tarafından inşa edilmesine rağmen Ayasofya'nın kubbesi, tamamlanmasından yirmi sene sonrasındaki bir deprem sırasında çöktü. Miletli İsidoros'un yeğenlerinden biri kubbenin yüksekliğini azaltıp payandalarla güçlendirdi. Böylece Ayasofya'nın sadece dört fil ayağı üzerine oturtulmuş kubbesi bir kaç yüzyıl daha yıkılmadan dayanabildi. Daha sonraki yıllarda tekrar çökmeler yaşandığı için olsa gerek, Bizans mimarlığı boyunca bu tasarım bir daha tekrarlanmadı ve Ayasofya'nın mimarisi Bizans mimarisinde bir istisna olarak kaldı. Türklerin İstanbul'u fethetmesi ile Ayasofya'ın tasarımı Mimar Sinan tarafından geliştirildi ve Osmanlı mimarisini büyük ölçüde etkiledi.


Kaynak

Black Norton - Blue Guide Istanbul

Prof. Dr. Cahit Bilim - Tarihi Yarımada, Sultanahmet

Hendrik Bohle, Jan Dimog - İstanbul Mimarlık Rehberi

https://en.wikipedia.org/wiki/Anthemius_of_Tralles

https://en.wikipedia.org/wiki/Parabola

https://www.dmg-lib.org/dmglib/main/biogrViewer_content.jsp?id=24040004&skipSearchBar=1

https://en.wikipedia.org/wiki/Eutocius_of_Ascalon


Exit mobile version